Таэквон-До тарихи

Корея уруши (1950–1953) тугагандан сўнг, Корея Республикаси ҳукумати мактабларни бирлаштириш ва умуммиллий жанг санъатини яратиш ғоясини қўллаб-қувватлади. Янги услубни кодлаштириш ишларига "Одокван" мактабидан чиққан ёш генерал-лейтенант Чхве Хонхи (Чой Хонг Хи) бошчилик қилди.

1955 йилда мактаблар раҳбарлари қурултойида янги жанг санъатига "таэквон-до" номи берилди. Шу ерда Чхве томонидан махсус ишлаб чиқилган янги формал машқлар тўплами ҳам тасдиқланди. Таэквон-донинг бу ҳаракатига учта мактаб — Чандокван, Сонмукван ва, албатта, Одокван қўшилди. Лекин бошқа мактаблар буни ўзининг бетакрорлигини йўқотиш ва давлат қўллаб-қувватловидаги тузилмада эрийди, деб ҳисоблаб, қўшилмади. Асосий мухолифатчи — Мудуккван мактабининг раҳбари Хван Ки эди, у 1953 йилда аллақачон Корея Тансу-до иттифоқини тузганди.

Кейинги йилларда генерал Чхве Хонхи таэквон-дони оммалаштириш ва ёйиш ишларини давом эттирди. Бу жараёнда у армиядаги юқори лавозими сабабли катта имкониятларга эга эди: унинг тизими аскарлар учун мажбурий ўқувга айланди. Бошқа мактаблар секинлик билан саҳнадан кетди. Фақат Хван Ки 1960 йилда Корея Субакдо иттифоқини ташкил этди. Аммо уч ой ўтиб бу иттифоқ иккига бўлиниб кетди ва бир қисми Чхве тарафдорлари билан бирлашиб, Корея Тхэсудо иттифоқини тузди. 1965 йилда бу ташкилот номи Корея Таэквондо иттифоқига ўзгартирилди. Унинг президентлари қаторида Чхве Хонхи, Че Меншин, Ро Бенжик, Ким Юнче ва Ким Унъюнлар бўлган.

1960-йилларда Чхве Хонхининг дипломатик вазифаларда ишлаши таэквон-дони халқаро даражада оммалаштиришга хизмат қилди. Биринчи намойиш гуруҳи АҚШга борди, кейин Таиланд, Малайзия, Вьетнам, Ғарбий Европа давлатлари ва Канадада турне уюштирилди. 1963 йилда БМТ қароргоҳида намойиш ўтказилди. 1966 йилда Чхве халқаро тараққиётни мувофиқлаштириш учун **Халқаро Таэквондо Федерацияси (ITF)**ни тузди ва унинг биринчи президенти бўлди. Бир йил ўтиб Корея ҳукумати билан зиддият туфайли генерал Чхве ватани Кореяни тарк этиб, ITF бош қароргоҳини Торонто (Канада)га кўчирди. У билан бирга кўплаб инструкторлар ҳам чиқиб кетди. Кореяда қолганлар эса давлат қўллаб-қувватловига эга бўлди. 1972 йилда Сеулда "Куккивон" — Бутунжаҳон Таэквондо маркази қурилди. 1973 йилда шу ерда биринчи жаҳон чемпионати бўлиб ўтди ва шу билан бирга Бутунжаҳон Таэквондо Федерацияси (WTF) ташкил этилди. Унга Ким Унъюн раҳбар этиб тайинланди.

ITF йўналишидаги таэквон-дога КХДР давлат даражасида катта эътибор берди. Бироқ иқтисодий қийинчиликлар сабаб ITF доимо маблағ танқислигида бўлди. Бундан келиб чиқиб, ITF яна бўлиниб кетди: Торонто қароргоҳидан Венана (Австрия)га кўчирилди. 1990 йилда Торонтода қолган гуруҳ Пак Чжунтэ бошчилигида **Глобал Таэквондо Федерацияси (GTF)**ни ташкил этди.

Барча йўналишларда асосий ғоя шундаки, таэквон-до — бу барча корейс жанг санъатларининг энг юқори босқичи. Аммо бу тарихий ҳақиқатга тўғри келмайди. "Таэквон-до" атамаси аввал фақат сўз сифатида мавжуд бўлиб, жанг санъатининг номи сифатида ишлатилмаган. У русча "қўлмашқ" сўзининг муодили сифатида фақат 1950-йиллардан кейин пайдо бўлган.

Таэквон-донинг тузилиши: формал машқлар, спорт жанги, ўзини ҳимоя қилиш усуллари ва қаттиқ нарсаларни синдириш.

Генерал Чхве 20 та формал машқлар тўпламини ("туль") яратди, уларнинг баъзилари каратэ "ката"ларидан келиб чиққан. Кореялик WTF усталари эса ITFдан қолиб кетмаслик учун 8 та "Пальгве" ва кейинчалик 8 та "Тхэгук" комплексини яратишди. WTF тизимида ҳозир 17 та машқ, ITFда эса 24 та туль мавжуд бўлиб, улар куннинг 24 соатига мувофиқ яратилган.

Комплекслар идеологик асосда шакллантирилган: ҳаракатлар сони, шакли, рамзий маънолар — барчаси миллий тарих ва қадриятларга боғланган. Масалан, бир комплекс Корея қаҳрамони адмирал Ли Сунсин ҳаётини ифодалайди.

Фарқлар:

• ITF: машқлар — туль, жанг — масоги

• WTF: машқлар — пумсе, жанг — кёруги

• ITF — каратэга яқин, кам ҳимоя воситалари, техника мукаммал

• WTF — кўп ҳимоя, жанглар динамик, ҳар бир зарбада тана массаси, Олимпиадага киритилган

1988 йил Сеул Олимпиадасида WTF илк бор иштирок этди. Бугунги кунда ITF ҳам, WTF ҳам дунё бўйлаб катта нуфузга эга.